Rome waarschuwt voor liturgische „extremismen“: knielen, tongcommunie en sluier

In een recent persbericht van het Vaticaan worden het ontvangen van de communie op de knieën en het dragen van een hoofddoek door vrouwen tijdens de eredienst in verband gebracht met liturgische „extremismen”. Een waarschuwing die veelzeggend is voor de manier waarop men in Rome tegenwoordig tegen de traditionele gebruiken van de Kerk aankijkt.

Zouden het knielend ontvangen van de communie en het dragen van de sluier door vrouwelijke gelovigen factoren van verdeeldheid binnen de Kerk zijn geworden? Dat is wat wordt gesuggereerd in een verklaring die is gepubliceerd door het Dicasterie voor de Goddelijke Eredienst en de Discipline van de Sacramenten. 

Tijdens een bijeenkomst, die was gewijd aan de liturgische situatie in de Panamese bisdommen, ging de discussie met name over de zondagse vieringen bij afwezigheid van een priester, de vorming van de gelovigen, de eucharistische aanbidding en de moeilijkheden bij de toepassing van de liturgische voorschriften, waarna een meer onverwachte kwestie aan de orde kwam: die van het „extremisme“ in verband met bepaalde traditionele praktijken.

In het persbericht wordt verduidelijkt dat „uit de dialoog ook het gevaar van extremisme op liturgisch gebied naar voren kwam, evenals de instrumentalisering van de eucharistische viering door bepaalde groepen gelovigen. Deze groepen hebben de neiging verdeeldheid en verwarring te zaaien door kwesties aan de orde te stellen zoals het ontvangen van de communie op de knieën en in de hand, of het dragen van een sluier door vrouwen. Er werd opnieuw bevestigd dat de Eucharistie het sacrament van de eenheid is en geen voorwerp van tegenstelling mag worden.”

De tekst verwijst niet naar een specifieke groep en veroordeelt deze gebruiken niet expliciet, maar het feit dat ze worden genoemd in een waarschuwing tegen extremisme is toch opmerkelijk. Het knielen voor het Heilig Sacrament en de traditionele gewoonte dat vrouwen hun hoofd bedekken, zijn geenszins vernieuwingen die zijn ingevoerd door gelovigen die zich extreem willen onderscheiden: zij maken deel uit van een eeuwenoude traditie, waarvan de geleidelijke afschaffing een van de gevolgen is van de liturgische omwentelingen die na het Tweede Vaticaans Concilie hebben plaatsgevonden.

De communie in de hand, een praktijk die ondanks de terughoudendheid van het episcopaat werd opgelegd. Toen het gebruik van de communie in de hand zich na Vaticanum II in verschillende Europese landen begon te verspreiden, raadpleegde Paulus VI het wereldwijde episcopaat over de wenselijkheid om de traditionele discipline te wijzigen. De reacties waren overwegend negatief: 1 233 bisschoppen verzetten zich tegen de verandering, tegenover 567 die ervoor waren en 315 die er onder bepaalde voorwaarden voorstander van waren. De instructie Memoriale Domini, gepubliceerd in 1969, handhaafde derhalve officieel de communie op de tong, waarbij werd benadrukt dat deze op een doeltreffender wijze blijk gaf van het respect dat het Heilig Sacrament toekomt en bescherming bood tegen de gevaren van ontheiliging of verzwakking van het eucharistisch geloof.

Maar, zoals zo vaak sinds het concilie, werden er afwijkingen toegestaan in landen waar de communie in de hand al was ingevoerd, waarna deze zich steeds verder verspreidden, totdat de uitzondering een bijna algemene praktijk werd. Deze ontwikkeling, die de Priesterbroederschap Sint-Pius X voortdurend aan de kaak heeft gesteld, kan niet worden gereduceerd tot een loutere wijziging van de gebruiken, aangezien de wijze waarop het Lichaam van Christus wordt ontvangen het geloof van de gelovigen tot uitdrukking brengt.

Het dragen van de sluier door de katholieke vrouwen, dat eveneens in het Romeinse communiqué wordt genoemd, heeft weliswaar niet dezelfde betekenis als het knielen voor het Heilig Sacrament, maar behoort eveneens tot die traditionele gebruiken waarvan de geleidelijke verdwijning gepaard is gegaan met de liturgische hervorming. Deze gewoonte, die gebaseerd is op de leer van de heilige Paulus in zijn eerste brief aan de Korintiërs (11, 3-16), werd nog steeds voorgeschreven door het Wetboek van Canoniek Recht van 1917, dat van vrouwen eiste dat zij hun hoofd bedekten tijdens de heilige diensten, in het bijzonder wanneer zij de communie naderden. 

Hoewel het Tweede Vaticaans Concilie niet om de afschaffing ervan had verzocht, raakte deze gewoonte in veel landen geleidelijk in onbruik en werd zij niet opnieuw als verplichting opgenomen in het Wetboek van 1983, terwijl zij elders wel in stand bleef, met name in Zuid-Korea, waar veel katholieke vrouwen de sluier blijven dragen, zelfs tijdens Missen die volgens de Novus Ordo worden gevierd. Zoals FSSPX Actualités in een onlangs gepubliceerd artikel in herinnering bracht, drukt de sluier de bescheidenheid en de eerbied uit die bij de goddelijke eredienst passen; om die reden wordt vrouwen nog steeds aangeraden hun hoofd te bedekken in traditionele gebedshuizen.

Een opvallend contrast met eerdere verklaringen uit Rome

De waarschuwing van het Dicasterie verbaast des te meer omdat Rome het recht van de gelovigen om knielend en op de tong de communie te ontvangen, uitdrukkelijk blijft erkennen.

De instructie Redemptionis Sacramentum, gepubliceerd in 2004, stelt in paragraaf 91 dat het niet is toegestaan een gelovige de communie te weigeren louter omdat hij deze knielend wenst te ontvangen, terwijl de volgende paragraaf zijn recht garandeert om deze in de mond te ontvangen.

In 2008 wijdde bisschop Athanasius Schneider aan deze kwestie een boek getiteld Dominus est, uitgegeven door de Vaticaanse Uitgeverij en voorzien van een voorwoord door bisschop Malcolm Ranjith, destijds secretaris van de Congregatie voor de Goddelijke Eredienst. Daarin verdedigde hij de communie op de knieën en op de tong als de meest gepaste uitdrukking van de aanbidding die verschuldigd is aan Heer, die werkelijk aanwezig is in de Eucharistie, terwijl Benedictus XVI zelf dit gebruik had hersteld bij de communies die hij uitdeelde tijdens pauselijke vieringen.

Nog in 2018 beval kardinaal Robert Sarah, destijds prefect van de Congregatie voor de Goddelijke Eredienst, de communie op de knieën en op de tong ten zeerste aan, waarbij hij waarschuwde voor de risico’s van ontheiliging en banalisering van het Heilig Sacrament.

Acht jaar later hanteert het Dicasterie, dat inmiddels onder leiding staat van kardinaal Roche, een geheel andere toon, in een klimaat dat wordt gekenmerkt door toenemende beperkingen die aan de traditionele Mis worden opgelegd en door een wantrouwen dat zich lijkt uit te breiden tot de eerbiedige gebaren die zijn overgenomen uit de oude ritus. Zelfs wanneer deze gebruiken hun plaats vinden in de hervormde liturgie, lijken zij thans ongewenst, alsof de Novus Ordo gevrijwaard moet blijven van elke traditionele invloed, waardoor twee fundamenteel verschillende opvattingen over de liturgie en het respect dat het heilige toekomt, aan het licht komen.

De paradox is des te opvallender omdat de bezorgdheid over de communie op de knieën zich voordoet in een tijd waarin het geloof in de werkelijke aanwezigheid onder het katholieke volk aanzienlijk is verzwakt, terwijl de communie in de hand – ondanks de waarschuwingen die al bij de invoering ervan werden geuit – het Heilig Sacrament blootstelt aan zeer reële risico’s van ontheiliging en verspreiding van de geconsacreerde deeltjes.

Dat de Eucharistie het sacrament van de eenheid is, zoals het communiqué uit Rome herinnert, kan geen enkele katholiek betwisten, maar deze eenheid berust in de eerste plaats op het geloof in Jezus Christus, die werkelijk aanwezig is onder de eucharistische gedaanten. Zou het werkelijke gevaar voor de eenheid van de Kerk dan komen van degenen die voor hun God knielen, of van degenen die hen daarvan zouden willen afhouden?